ДЭЛХИЙД №1 ЧИЛИЙН ТЭТГЭВРИЙН ТОГТОЛЦОО (AFP)

Чилийн тэтгэврийн болон нийгмийн даатгалын тогтолцоо нь дэлхийн санхүү, эдийн засгийн түүхэнд хувийн хуримтлалын дансанд суурилсан реформыг анх удаа амжилттай нэвтрүүлж, улс орныхоо хөрөнгийн зах зээл болон эдийн засгийн өсөлтийг асар хүчтэй дэмжсэн загвар гэдгээрээ алдартай.2025 онд түүхэн том шинэчлэл (реформ) хийж, эв санааны нэгдэл болон хувийн хуримтлалыг хослуулсан "холимог загвар" руу амжилттай шилжсэн байна.

1. Түүхэн амжилт: Хувийн тэтгэврийн сангийн (AFP) загвар (1981 он)

1980–1981 онд Чили улс дэлхийд анх удаа уламжлалт "хөдөлмөрлөж буй нь ахмадуудаа тэжээдэг" (Pay-As-You-Go) тогтолцоог бүрэн халж, хувийн тэтгэврийн хуримтлалын дансны (AFP) тогтолцоог нэвтрүүлсэн.
Иргэдийн сар бүр төлсөн 10%-ийн шимтгэл хувийн сангуудаар дамжин дотоодын компаниуд, дэд бүтэц, бондод хөрөнгө оруулалт болон орсон. Үүний үр дүнд тэтгэврийн сангийн хөрөнгө ДНБ-ийх нь 40 гаруй хувьд хүрч, Чилийн эдийн засаг урт хугацаанд жил бүр дунджаар 7%-иар өсөх гол хөдөлгүүр болсон.
Урт хугацааны тогтвортой байдал: Төрөөс хамааралгүй, иргэн бүр өөрийн нэр дээрх дансандаа бодит мөнгөн хуримтлал үүсгэдэг учраас хүн амын хөгшрөлтөөс үүдсэн улсын төсвийн дампуурлын эрсдэлийг хааж чадсан

2. Залруулга ба Нийгмийн хамгаалал (2008 он)

"Эв санааны нэгдлийн тулгуур багана" (Solidarity Pillar) буюу шимтгэл төлж чадаагүй ядуу, зорилтот бүлгийн ахмадуудад төрөөс суурь тэтгэвэр олгох тогтолцоог нэмж баталснаар нийгмийн хамгааллыг сайжруулсан.

3. Орчин үеийн амжилт: 2025 оны Түүхэн зөвшилцөл, шинэчлэл
2025 оны 1-р сард тэтгэврийн тогтолцоог бүрэн шинэчлэх түүхэн хуулийг баталсан. Энэхүү реформ нь системийн хамгийн том амжилтад тооцогдож байна:

Ажил олгогчийн оролцоог нэмэгдүүлсэн: Өмнө нь зөвхөн ажилтан 10% төлдөг, ажил олгогч шимтгэл төлдөггүй байсныг өөрчилж, ажил олгогчийн шимтгэлийг 1.5%-иас 8.5% хүртэл (9-11 жилийн хугацаанд үе шаттай) нэмэгдүүлэхээр болсон.

Ажил олгогчийн төлөх шимтгэлийн тодорхой хэсгийг (4%) Нийгмийн тэтгэврийн санд төвлөрүүлж, эмэгтэйчүүдийн тэтгэврийн зөрүүг арилгах, тахир дутуугийн тэтгэмж болон олон жил ажилласны урамшуулалд хуваарилахаар хуульчилсан.

Энэхүү реформын үр дүнд Чилийн иргэдийн тэтгэвэрт гарах үеийн цалин орлогыг орлох хувь хэмжээ (Replacement rate) 61%-д хүрэх төлөвтэй байгаа бөгөөд энэ нь Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, хөгжлийн байгууллагын (OECD) дундаж түвшинд (62-63%) дөхөж очсон маш том амжилт юм.

Тэтгэврийн тогтолцоонд эмэгтэйчүүдэд чиглэсэн тусгай урамшуулал, нөхөн олговрыг хуульчилснаар хүйсийн тэгш бус байдлыг эрс бууруулсан.

Чилийн нийгмийн даатгалын амжилтын гол нууц нь хувийн өмч, зах зээлийн зарчимд тулгуурласан ухаалаг хуримтлалыг (хөрөнгийн зах зээлээ тэтгэх) төрийн зүгээс үзүүлэх нийгмийн халамж, эв санааны дэмжлэгтэй оновчтой хослуулж чадсанд оршдог. Энэхүү реформ нь өдгөө Монгол улс зэрэг тэтгэврийн тогтолцоогоо шинэчлэхээр зорьж буй олон орны хувьд чухал жишээ, сургамж болсоор байна.